Bonvia Stories • De kunst van het schrijven • Literaire Werelden
Een huis gebouwd uit woorden
Jane Austen, Pemberley en de kracht van woorden
Sommige verhalen nemen je mee naar een andere wereld. Andere blijven nog lang bij je nadat je de laatste bladzijde hebt omgeslagen. En soms brengen ze je zelfs op het idee om die wereld ooit met eigen ogen te gaan bekijken.
Voor mij kwam die wereld voor het eerst tot leven via een televisiescherm.
Ik was vijftien toen mijn docent Engels me de BBC-verfilming van Pride and Prejudice aanraadde. De serie was in het Engels, met Nederlandse ondertiteling, en wat begon als een tip van school werd al snel iets veel groters. Ik raakte gefascineerd door het verhaal, de personages en minstens zozeer door de wereld waarin ze leefden. Ik zette de roman van Jane Austen op mijn leeslijst, kocht uiteindelijk mijn eigen exemplaar en merkte dat ik steeds weer naar de serie terugkeerde. Inmiddels moet ik hem zeker dertig keer hebben gezien.
De woorden horen
Ik zag eerst de serie en pas daarna pakte ik het boek erbij. Het lezen in het Engels was behoorlijk pittig, maar ik wilde die woorden zelf kunnen horen.
En dat gebeurde ook. Ergens op de bladzijde hoorde ik mevrouw Bennet roepen, precies zoals ze dat in de serie deed. Ik zag Elizabeth aankomen met haar modderige jurk, zo anders dan de zorgvuldig geklede jonge vrouwen om haar heen. De serie had me de stemmen en gezichten gegeven; het boek liet me de woorden erachter ontdekken.
Maar het boek liet me ook iets zien wat op het scherm slechts even was aangestipt. Charlotte Lucas, die ik aanvankelijk zag als een vrouw die zichzelf opofferde door met meneer Collins te trouwen, begon ik op papier anders te begrijpen.
Charlotte is zich heel goed bewust van de tekortkomingen van de man met wie ze trouwt. Ze weet dat meneer Collins bepaald geen romantische keuze is. Maar ze begrijpt ook de wereld waarin ze leeft. Als vrouw zonder eigen vermogen zijn haar mogelijkheden beperkt. Een huwelijk biedt haar een thuis en een vorm van financiële zekerheid die ze op een andere manier misschien moeilijk zou kunnen vinden.
Wanneer ze Elizabeth vertelt dat ze niet romantisch is ingesteld en alleen een comfortabel thuis verlangt, wordt haar beslissing begrijpelijker. Elizabeth ziet het als een compromis dat ze zelf nooit zou kunnen sluiten. Charlotte ziet het als een praktische keuze, gemaakt binnen de mogelijkheden die haar leven haar biedt.
Langzaam begon ik te begrijpen dat Austen ons niet simpelweg vraagt om het ene personage te bewonderen en het andere af te keuren. Ze laat zien hoe verschillend mensen naar dezelfde wereld kunnen kijken, afhankelijk van hun omstandigheden en van wat ze nodig hebben in het leven.
Het was de eerste keer dat ik echt besefte hoeveel een paar zorgvuldig gekozen woorden kunnen vertellen.
Een kleine wereld, scherp bekeken
Jane Austen schreef geen grootse avonturenverhalen. Haar verhalen spelen zich af in salons, balzalen en op landweggetjes, tussen families die behoorlijk veel te verliezen hebben. Toch wist ze in die betrekkelijk kleine wereld ontzettend veel te vertellen.
Onder de romantiek schuilt een heel concrete zorg. Het landgoed van de familie Bennet was gebonden aan een mannelijke erfopvolger. Dat betekende dat de vijf dochters het niet konden erven en dat Longbourn uiteindelijk zou overgaan naar een mannelijk familielid: meneer Collins. Hun toekomst was daardoor een stuk onzekerder dan je op het eerste gezicht misschien zou denken. Het verklaart waarom mevrouw Bennets voortdurende pogingen om haar dochters aan een geschikte echtgenoot te helpen tegelijkertijd komisch en wanhopig zijn.
Austen hoeft de wereld om haar personages heen zelden uitgebreid uit te leggen. Ze laat de personages die wereld zelf onthullen. Een opmerking verraadt iemands karakter, een gesprek legt een complete sociale orde bloot en een ogenschijnlijk alledaagse uitwisseling kan meer zeggen dan een lange uiteenzetting. De eindeloze toespraken van meneer Collins en het vanzelfsprekende superioriteitsgevoel van Lady Catherine zijn niet alleen vermakelijk. Via hen laat Austen de aannames, verwachtingen en ongelijkheden zien van de samenleving waarin haar personages leven.
Haar grootste kracht was misschien wel haar vermogen om mensen zo nauwkeurig te observeren. Ze schreef over een relatief kleine wereld, maar begreep de mensen daarin met een opmerkelijke precisie. Hun trots, onzekerheden, ambities en misverstanden voelen nog altijd herkenbaar, ook al zijn de regels van hun samenleving heel anders dan die van ons.
En dat deed ze voor een wereld die ik nooit had gekend, in een taal die niet de mijne was, en toch begreep ik haar. Dat is voor mij wat een goede schrijver kan bereiken.
Een huis dat alleen in woorden bestaat
Er is één plek in het verhaal die ik altijd iets magisch heb gevonden: Pemberley.
Pemberley bestaat niet. Het is een huis dat uit zinnen is opgebouwd, en toch hebben twee bestaande landhuizen voor verschillende generaties het gezicht van dat huis gekregen. Voor kijkers van de BBC-serie uit 1995 is dat Lyme Park in Cheshire. In de film van Joe Wright uit 2005 is het Chatsworth House in Derbyshire. Beide lijken plekken waar je je Darcy als eigenaar moeiteloos kunt voorstellen, omdat Austen met haar woorden de basis daarvoor al had gelegd.
Maar Pemberley is meer dan alleen een indrukwekkend landhuis. Het is ook een belangrijk moment in Elizabeths ontwikkeling. Darcys brief heeft haar beeld van hem al aan het wankelen gebracht, maar bij Pemberley begint ze, mede door de warme woorden van de huishoudster over haar werkgever, een andere kant van zijn karakter te zien. Haar twijfels krijgen een nieuwe betekenis.
Het huis verandert Darcy natuurlijk niet. Het verandert wat Elizabeth in hem kan zien.
In de roman ontdekt Elizabeth Pemberley tijdens een reis door Derbyshire met haar oom en tante. Voor mij was er als lezer een vergelijkbaar moment van herkenning: het besef dat een plek al heel echt kan aanvoelen voordat je er ooit bent geweest. Een paar beschrijvingen, een bepaalde sfeer en je eigen verbeelding doen de rest.
Een andere Darcy, een nieuwe generatie
Het verhaal blijft nieuwe generaties aanspreken en krijgt ook op het scherm steeds opnieuw een eigen interpretatie. De zesdelige Netflix-verfilming, met Emma Corrin als Elizabeth Bennet en Jack Lowden als meneer Darcy, brengt opnieuw een andere kijk op de wereld van Austen. Het scenario is geschreven door Dolly Alderton en de regie is in handen van Euros Lyn.
Natuurlijk ben ik nieuwsgierig. Krijgen we alle vijf de zussen beter te leren kennen? Wordt er meer aandacht besteed aan de keuze van Charlotte? En hoe zal deze Darcy zich verhouden tot degene die ik al zoveel jaren ken?
Ik hoef niet vooraf te bepalen welke versie de beste is. Iedere verfilming brengt een eigen interpretatie met zich mee, net zoals iedere generatie het boek vanuit een ander perspectief leest.
Dat is misschien wel een van de mooiste dingen aan het opnieuw ontdekken van een verhaal. De woorden blijven hetzelfde, maar wij veranderen. Personages die we ooit op een bepaalde manier begrepen, laten ineens iets anders zien en vertrouwde scènes krijgen een nieuwe betekenis. Een goed verhaal laat ruimte voor die ontwikkeling.
De weg naar Pemberley
Toen ik vijftien was, werd ik deze wereld binnengetrokken door een televisieserie en de aanbeveling van een docent Engels. Sindsdien boden het boek, de serie en de film me telkens een andere manier om terug te keren. En ergens onderweg begon ik me ook af te vragen hoe de plekken er in werkelijkheid uit zouden zien.
Ik zou die landhuizen nog altijd graag bezoeken, door het landschap van Derbyshire willen rijden en de rustige Engelse landweggetjes willen ontdekken. Niet omdat ik denk dat het leven in de Regency-periode beter was; dat was het zeker niet voor iedereen. Maar omdat er iets bijzonders is aan het staan op een plek die al zo lang in je verbeelding bestaat.
Een boek kan ons meenemen naar een andere eeuw. Een film kan die wereld een landschap en een gezicht geven. En soms merken we jaren later dat we die reis ook in het echt willen maken.
Dus wanneer Elizabeth en Darcy opnieuw op het scherm verschijnen, kijk ik met één oog naar het verhaal en met het andere naar het landschap. Ondertussen vraag ik me nu al af welke weg naar Pemberley leidt.
Binnenkort, onder Endless Roads: de route van Lyme Park naar Chatsworth en Bath.
“Think only of the past as its remembrance gives you pleasure.”
— Jane Austen, Pride and Prejudice
